< img maualuga="1" lautele="1" sitaili="fa'aaliga:leai" src="https://www.facebook.com/tr?id=1663378561090394&ev=PageView&noscript=1" /> Tala Fou - E fasiotia e le 'apamemea le siama o le corona. E moni ea lenei mea?

E fasiotia e le 'apamemea le siama o le corona. E moni ea lenei mea?

I Saina, sa taʻua o le “qi,” o le faʻailoga o le soifua maloloina. I Aikupito sa taʻua o le “ankh,” o le faʻailoga o le ola e faʻavavau. Mo tagata Foinie, o le faasinomaga sa tutusa ma Aphrodite—o le atua fafine o le alofa ma le matagofie.
O nei malo anamua sa faasino i le kopa, o se mea ua iloa e aganuu i le lalolagi atoa o se mea taua mo lo tatou soifua maloloina mo le silia ma le 5,000 tausaga. A pa'ū le fulū, siama e pei o le E. coli, siama malolosi e pei o le MRSA, po o le coronavirus foi i luga o le tele o mea malō, e mafai ona latou ola mo le fa i le lima aso. Ae a pa'ū i luga o le kopa, ma mea e fa'aaoga ai le kopa e pei o le apamemea, e amata ona oti i totonu o ni nai minute ma e le mafai ona iloa i totonu o ni nai itula.
“Ua tatou vaʻaia ni siama o loʻo faʻafuaseʻi ona pa lemu,” o le tala lea a Bill Keevil, o le polofesa o le tausiga o le siosiomaga i le Iunivesite o Southampton. “Latou te paʻuʻū i luga o le kopa ma e faʻaleagaina ai.” E leitioa a i Initia, ua tele tausaga o inu tagata i ipu kopa. E oʻo lava iinei i le Iunaite Setete, o se laina kopa e aumaia ai lau vai inu. O le kopa o se mea masani, e le gaoioi, ma e teteʻe i siama. E mafai ona faʻamamāina e ia lava lona fogāeleele e aunoa ma le manaʻomia o le eletise poʻo le vailaʻau faʻamamā.
Sa matuā lauiloa le 'apamemea i le taimi o le Industrial Revolution o se mea e fai ai meafaitino, mea fa'apipi'i, ma fale. O lo'o fa'aaogaina pea le 'apamemea i feso'ota'iga eletise—o le mea moni, o lo'o fa'atupula'ia le maketi 'apamemea ona o le mea e matua'i lelei lava lona fa'auluina o eletise. Peita'i, ua fa'ate'aina le mea mai le tele o fa'aoga faufale ona o le tele o mea fou mai le seneturi lona 20. O palasitika, tioata fa'amalūlūina, alumini, ma u'amea e le pala o mea ia o lo'o fa'aaogaina i aso nei—e fa'aaogaina mo mea uma mai le fa'atulagaina o fale i oloa a Apple. O 'au o faitoto'a apamemea ma 'au e uu ai lima sa le toe fiafia i ai ona sa filifilia e tusiata ma tagata mamanu mea e foliga mai e sili atu ona matagofie (ma e masani ona taugofie).

Ua talitonu nei Keevil ua oo i le taimi e toe aumai ai le 'apamemea i nofoaga faitele, aemaise lava falema'i. I le feagai ai ma se lumana'i e le maalofia e tumu i fa'ama'i pipisi i le lalolagi atoa, e tatau ona tatou fa'aogaina le 'apamemea i le tausiga o le soifua maloloina, felauaiga lautele, ma o tatou fale fo'i. Ma e ui ua tuai tele ona taofia le COVID-19, ae e le o vave tele ona mafaufau i le isi fa'ama'i pipisi o lo'o lumana'i. O aogā o le 'apamemea, ua fa'atatauina
Sa tatau ona tatou iloa o le a tupu, ae o le mea moni, sa i ai se tasi na iloa.
I le 1983, na tusia ai e le fomaʻi suʻesuʻe o Phyllis J. Kuhn le faitioga muamua i le mou atu o le kopa na ia matauina i falemaʻi. I le taimi o se faʻamalositino i le tumama i le Hamot Medical Center i Pittsburgh, na suʻeina ai e tamaiti aʻoga ni mea eseese i totonu o le falemaʻi, e aofia ai pesini faleuila ma au o faitotoʻa. Na ia matauina o faleuila e mama mai siama, aʻo nisi o mea faʻapipiʻi e matua palapala ma e tupu ai siama mataʻutia pe a faʻatagaina e faʻateleina i luga o ipu agar.

“O 'au o faitoto'a u'amea e le gaoia ma pupula ma foliga mama i luga o le faitoto'a o se falema'i. I se fa'atusatusaga, o 'au o faitoto'a ma 'au o faitoto'a apamemea ua palapalā e foliga palapala ma fa'aleagaina,” o lana tusi lea i le taimi lea. “Ae tusa lava pe palapalā, o le apamemea—o se u'amea e masani ona faia i le 67% o le kopa ma le 33% o le zinc—[e fasiotia ai siama], ae o le u'amea e le gaoia—e tusa ma le 88% o le u'amea ma le 12% o le chromium—e itiiti sona aoga e taofia ai le tuputupu a'e o siama.”
I le iuga, na ia fa'ai'uina lana pepa i se fa'ai'uga faigofie mo le faiga atoa o le tausiga o le soifua maloloina. "Afai o lo'o toe fa'afouina lau falema'i, taumafai e teu pea mea tuai apamemea pe toe fa'afo'i; afai e iai au mea u'amea e le pala, ia mautinoa o lo'o fa'amamāina i aso uma, aemaise lava i nofoaga e matua'i ogaoga."
I le tele o tausaga mulimuli ane, ma e moni lava faatasi ai ma le fesoasoani tau tupe mai le Copper Development Association (o se vaega fefaatauaiga o le alamanuia o le kopa), ua tuleia atili ai e Keevil suesuega a Kuhn. I le galue ai i lana fale suesue ma nisi o siama matautia i le lalolagi, ua ia faaalia ai e le gata ina fasiotia lelei e le kopa siama; ae fasiotia foi siama.
I le galuega a Keevil, na ia fufui se ipu kopa i totonu o le ava malosi e faʻamamā ai. Ona ia fufui lea i totonu o le acetone e aveese ai soʻo se suāuu e le manaʻomia. Ona ia faʻapaʻūina lea o sina siama i luga o le fogāeleele. I ni nai minute e mago ai. E nofo le faʻataʻitaʻiga mo ni nai minute i ni nai aso. Ona ia lūlūina lea i totonu o se pusa e tumu i ni polo tioata ma se vai. E valu ese e polo siama ma siama i totonu o le vai, ma e mafai ona faʻataʻitaʻiina le vai e iloa ai lo latou i ai. I isi tulaga, ua ia atiaʻe ni metotia faʻakomepiuta e mafai ai ona ia matamata—ma faʻamaumauina—se siama o loʻo faʻaumatia e le kopa i le taimi lava e paʻi atu ai i luga.
E foliga mai o se togafiti le aafiaga, o lana tala lea, ae i le taimi nei, o le mea o loʻo tupu o se saienisi ua malamalama lelei i ai. A paʻi atu se siama poʻo se siama i le ipu, e lofia i ai ni ion kopa. O na ion e ulu atu i sela ma siama e pei o ni pulufana. E le gata ina fasiotia e le kopa nei siama; ae faʻaumatia foʻi i latou, e oʻo lava i nucleic acids, poʻo ata o le toe gaosia, i totonu.
“E leai se avanoa e suia ai [po o le evolusione] auā o loo faaleagaina uma genes,” o le tala lea a Keevil. “O se tasi lea o aogā moni o le kopa.” I se isi faaupuga, o le faaaogaina o le kopa e le oo mai faatasi ma le lamatiaga o le, fai mai, o le soona faatonuina o vailaau faasaina. O se manatu lelei lava.

pepa apamemea

I suʻega moni i le lalolagi, ua faʻamaonia ai le taua o le 'apamemea. I tua atu o le fale suʻesuʻe, ua faʻamaumauina e isi saienitisi pe iai se eseesega o le 'apamemea pe a faʻaaogaina i tulaga faʻafomaʻi moni - e aofia ai faʻamau o faitotoʻa o falemaʻi, ae faʻapea foʻi ma nofoaga e pei o moega o falemaʻi, nofoa lima o nofoa malolo, ma e oʻo lava i tulaga IV. I le 2015, na faʻatusatusa ai e saienitisi o loʻo galulue i se fesoasoani a le Matagaluega o le Puipuiga le fua faatatau o faʻamaʻi i falemaʻi e tolu, ma maua ai ina ua faʻaaogaina le 'apamemea i falemaʻi e tolu, na faʻaitiitia ai le fua faatatau o faʻamaʻi i le 58%. O se suʻesuʻega faʻapena na faia i le 2016 i totonu o se iunite tausiga tigaina o tamaiti, lea na faʻamaumauina ai se faʻaitiitiga mataʻina tutusa i le fua faatatau o faʻamaʻi.
Ae fa'apefea le tau? E sili atu ona taugata le 'apamemea nai lo le palasitika po'o le alumini, ma e masani lava o se isi mea e sili atu ona taugata nai lo le u'amea. Ae ona o fa'ama'i pipisi e mafua mai i falema'i o lo'o taugata ai le tausiga o le soifua maloloina e o'o atu i le $45 piliona i le tausaga—e le gata i lea o le fasiotia o le to'a 90,000 tagata—e matua'i itiiti lava le tau o le fa'aleleia atili o le 'apamemea pe a fa'atusatusa i ai.

Pepa-Komepa-Fa'apolofesa-Fa'ale-Atunu'u
O Keevil, o lē ua lē toe maua ni fesoasoani tau tupe mai le pisinisi kopa, e talitonu o le tiutetauave e pa'ū i tufuga fale e filifili le kopa i galuega fou o fale. O le kopa o le muamua (ma o le taimi nei o le mea mulimuli lea) o le u'amea e tete'e ai siama na fa'amaonia e le EPA. (Sa taumafai kamupani i le pisinisi siliva ma sa lē mafai ona fai mai o se mea e tete'e ai siama, lea na i'u ai i se sala tupe a le EPA.) Ua silia ma le 400 u'amea kopa ua resitalaina e vaega o pisinisi kopa ma le EPA i le taimi nei. "Ua matou fa'aalia e tutusa lava le lelei o le kopa-nickel ma le apamemea i le fasiotia o siama ma siama," o lana tala lea. Ma e lē mana'omia e le kopa nickel ona foliga pei o se pu tuai; e lē mafai ona iloa le eseesega mai le u'amea e le pala.
A o isi fale o le lalolagi e leʻi faʻafouina e aveese ai mea tuai o le apamemea, o loʻo i ai se fautuaga a Keevil: "Aua le aveeseina, po o le a lava le mea e te faia. O mea sili ia ua ia te oe."


Taimi na lafoina ai: 25-Nov-2021